Het dataverwerkende systeem

Gerelateerde afbeelding

1. TOENAME VAN HET AANTAL PROCESSOREN. Een stad met 100.000 inwoners heeft meer rekenkracht dan een dorp met 1000 inwoners. 2. TOENAME VAN DE VERSCHEIDENHEID AAN PROCESSOREN. Verschillende processoren kunnen uiteenlopende werkwijzen gebruiken om data door te rekenen en te analyseren. Het gebruik van verschillende soorten processoren binnen één systeem kan dus de dynamiek en creativiteit van dat systeem vergroten. Een gesprek tussen een boer, een priester en een natuurkundige kan nieuwe ideeën opleveren die nooit ontstaan zouden zijn uit een gesprek tussen drie jagers-verzamelaars. 3. TOENAME VAN HET AANTAL CONNECTIES TUSSEN PROCESSOREN. Het heeft weinig zin het aantal processoren en de verscheidenheid daarvan te vergroten als ze niet goed met elkaar in zakelijke energie verbinding staan. Een handelsnetwerk van tien steden zal eerder -en meer economische, technologische en sociale innovaties opleveren dan tien geïsoleerde steden. 4. TOENAME VAN DE BEWEGINGSVRIJHEID LANGS BESTAANDE CONNECTIES. Het is niet erg nuttig om processoren met elkaar te verbinden als data niet vrij heen en weer kunnen bewegen. Het levert niet veel op om wegen te bouwen tussen tien steden als die wegen worden geteisterd door rovers of als een paranoïde despoot verhindert dat kooplieden en reizigers ze naar eigen inzicht gebruiken.
Deze vier methoden zijn vaak met elkaar in tegenspraak. Hoe groter het aantal en de verscheidenheid van processoren, des te moeilijker het is om ze vrij met elkaar te verbinden. De bouw van het dataverwerkende systeem dat sapiens heet doorliep dus vier belangrijke stadia, die elk gekenmerkt worden door verschillende werkwijzen. Het eerste stadium begon met de cognitieve revolutie, die het mogelijk maakte om gigantische aantallen sapiens samen te brengen in één dataverwerkend netwerk. Dit gaf sapiens een cruciale voorsprong op alle andere mens-en diersoorten. Er is een duidelijke limiet aan het aantal neanderthalers, chimpansees of olifanten dat je in één netwerk kunt onderbrengen, maar het aantal sapiens kent geen grenzen. Sapiens gebruikten hun voordeel op het gebied van dataverwerking om de hele wereld te veroveren. Maar naarmate ze zich verspreidden over verschillende landstreken en klimaten, verloren ze het contact met zakelijke energie vergelijken elkaar en ondergingen ze diverse culturele transformaties. Het resultaat was een immense verscheidenheid aan menselijke culturen, elk met hun eigen levensstijl, gedragspatronen en wereldbeeld.

De geestestoestand

Gerelateerde afbeelding

Daarnaast hebben wetenschappers zich beziggehouden met de geestestoestand van mensen die als gezond en normatief worden beschouwd. Het meeste wetenschappelijke onderzoek op het gebied van de menselijke geest en de menselijke belevingswereld is echter uitgevoerd met mensen uit westerse (lees: hoogopgeleide, geïndustrialiseerde, rijke, democratische) samenlevingen, die geen representatieve steekproef van de mensheid vormen. Onderzoekers van de menselijke geest schijnen tot dusver te denken dat Homo sapiens Homer Simpson is. In een baanbrekend onderzoek uit 2010 namen Joseph Henrich, Steven J. Heine en Ara Norenzayan systematisch alle artikelen door die tussen 2003 en 2007 waren gepubliceerd in zakelijke energie vergelijken toonaangevende wetenschappelijke tijdschriften die bij zes verschillende specialisaties binnen de psychologie hoorden. Ze ontdekten dat er in die artikelen allerlei algemene beweringen werden gedaan over de menselijke geest, maar dat de onderzoeksgegevens meestal exclusief waren ontleend aan westerse proefpersonen. In artikelen uit het Journal of Personality and Social Psychology, het beroemdste tijdschrift op het terrein van sociale psychologie, bestond bijvoorbeeld 96 procent van de proefpersonen uit westerlingen en 68 procent uit Amerikanen. Daar komt nog bij dat 67 procent van de Amerikaanse proefpersonen en 80 procent van de niet-Amerikanen uit psychologiestudenten bestond! Met andere woorden: meer dan twee derde van de onderzoekssubjecten uit onderzoeken die in dit prestigieuze tijdschrift werden geplaatst waren psychologiestudenten aan westerse universiteiten. Henrich, Heine en Norenzayan stelden half voor de grap voor dat het tijdschrift zijn naam misschien beter kon veranderen in The Jou rna l of Personality and Social Psychology of American Psycbology Students.2 Psychologiestudenten komen in zoveel onderzoeken voor omdat hun hoogleraren ze aan experimenten laten meedoen. Als ik hoogleraar psychologie ben aan Harvard, is het voor mij veel makkelijker om experimenten met mijn  zakelijke energie eigen studenten uit te voeren dan met de inwoners van een door misdaad geteisterde achterbuurt van Boston, laat staan dat ik naar Namibië zou moeten reizen om jagers-verzamelaars in de Kalahariwoestijn te ondervragen.

Systematisch biometrische gegevens

Gerelateerde afbeelding

Sommige mensen gebruiken die apps zonder er al te veel bij na te denken, maar voor andere is het al een ideologie of zelfs een religie. De Quantified Self-beweging beweert dat het zelf puur en alleen bestaat uit wiskundige patronen. Deze patronen zijn zo complex dat de menselijke geest ze nooit zal doorgronden. Als je dus jezelf wilt kennen, zoals het oude adagium luidt, moet je geen tijd verspillen aan filosofie, meditatie of psychoanalyse, maar systematisch biometrische gegevens verzamelen en die voor je laten analyseren door algoritmen, die je dan kunnen vertellen wie je bent en wat je moet doen. Het motto van deze beweging luidt: zelfkennis door cijfers.25 In 2000 veroverde de zanger Shlomi Shavan de Israëlische hitparade met zijn hit ‘Arik’, over een jongen die geobsedeerd is door de ex van zijn vriendin, die Arik heet. Hij wil per se zakelijke energie vergelijken weten wie er beter is in bed, hij of Arik. Zijn vriendin ontwijkt de vraag en zegt dat het gewoon anders is met hem. De jongen neemt daar geen genoegen mee en roept: ‘Cijfers wil ik!’ Voor dat soort jongens heeft het bedrijf Bedp ost nu biometrische armbandjes die je kunt dragen tijdens de daad. De armband verzamelt gegevens over onder andere hartslag, zweetproductie, duur van de daad, duur van het orgasme en het aantal calorieën dat je verbrandt. De gegevens gaan naar een computer, die de informatie analyseert en je bedprestaties aan de hand daarvan cijfers geeft. Dus geen neporgasmes meer en geen: ‘Hoe was het voor jou?’26 Het is best mogelijk dat mensen die zichzelf waarnemen via de constante tussenkomst van dergelijke apps zichzelf op zeker moment meer gaan zien als een verzameling biochemische systemen dan als individuen en dat hun beslissingen steeds vaker de tegenstrijdige eisen van al die verschillende systemen zullen weerspiegelen.27 Stel dat je twee vrije uren per week hebt en niet goed weet of je dan moet gaan schaken of tennissen. Een goede vriend zou vragen: ‘Wat geeft je hart je in?’ Dan antwoord jij: ‘Nou, wat mijn hart betreft lijkt het me logisch dat ik beter kan gaan zakelijke energie tennissen. Dat is ook beter voor mijn cholesterol en mijn bloeddruk. Maar volgens mijn fMRI-scans moet ik nodig mijn linker prefrontale cortex trainen. In mijn familie komt nogal veel dementie voor en mijn oom kreeg het al heel jong. Volgens de laatste onderzoeken kan een wekelijks potje schaak dementie uitstellen.’

 

Vatbaarheid voor angst

Gerelateerde afbeelding

Naast hun onvoorspelbaarheid en hun vatbaarheid voor angst, honger en vermoeidheid, denken en bewegen soldaten van vlees en bloed op een tijdschaal die steeds achterhaalder wordt. Van de tijd van Nebukadnezar tot de tijd van Saddam Hoessein werd oorlog altijd gevoerd volgens een organisch tijdschema. Discussies duurden uren, veldslagen kostten dagen en oorlogen sleepten zich jarenlang voort. Cyberoorlogen hoeven daarentegen maar een paar minuten te duren. Als de luitenant van dienst bij een cybercommando ziet dat er iets geks gebeurt, pakt hij de telefoon om zijn superieur te bellen, die direct het Witte Huis waarschuwt. Maar helaas, tegen de tijd dat de president naar de rode telefoon reikt, is de zakelijke energie vergelijken oorlog al verloren. Een geavanceerde cyberaanval kan binnen luttele seconden het Amerikaanse elektriciteitsnet platleggen, de Amerikaanse luchtverkeersleiding in de war sturen, talloze industriële ongelukken veroorzaken in kerncentrales en chemische fabrieken, de communicatienetwerken van politiek, leger en inlichtingendiensten verstoren en financiële gegevens vernietigen, zodat er biljoenen dollars in rook opgaan en niemand meer weet wat van wie is. Het enige wat de publieke hysterie nog enigszins zal indammen is dat het internet, de televisie en de radio dan ook platliggen, zodat het volk niet op de hoogte is van de volledige omvang van de ramp. Op kleinere schaal kunnen we kijken naar twee drones die in een luchtgevecht verwikkeld zijn. De ene drone kan het vuur pas openen na toestemming van een menselijke operator in een verre bunker. De andere werkt volledig autonoom. Welke drone denk je dat er wint? Als het aftandse restant van de Europese Unie in het jaar 2093 drones en cyborgs stuurt om een nieuwe Franse Revolutie in de kiem te smoren, zal de Parijse Commune elke beschikbare hacker, computer en smartphone mobiliseren, maar het overgrote deel van de zakelijke energie mensen zal niet van enig nut zijn, hoogstens als schild. Het is veelzeggend dat de meerderheid van de burgers bij veel asymmetrische conflicten nu al wordt gereduceerd tot menselijke schilden tegen geavanceerd wapentuig.

De wetenschappers

Gerelateerde afbeelding

Ze krijgen vervolgens de opdracht een van die schakelaars in te drukken wanneer ze maar willen. De wetenschappers die de neurale activiteit in de hersenen observeren, kunnen voorspellen welke schakelaar de proefpersoon gaat indrukken voordat hij dat doet en zelfs voordat hij zelf weet wat hij van plan is. De neurale gebeurtenissen in de hersenen die wijzen op de beslissing van de proefpersoon beginnen een paar honderd milliseconden of zelfs seconden voordat hij zich bewust is van zijn eigen keuze.2 De beslissing om het linker- dan wel het rechterknopje in te drukken weerspiegelt absoluut de eigen keuze van de proefpersoon. Het is alleen geen vrije keuze. In wezen vloeit ons geloof in de vrije wil voort uit een gebrekkige logica. Als een biochemische kettingreactie me het verlangen influistert om het rechterknopje in te drukken, heb ik het gevoel dat ik echt het rechterknopje in wil drukken. En dat klopt. Ik wil het ook echt indrukken. Alleen winkel huren breda trekken mensen dan overhaast de foutieve conclusie dat ik er ook voor kies om dit knopje te willen indrukken. Dat klopt natuurlijk niet. Ik kies mijn verlangens niet, ik voel ze alleen en handel ernaar. Niettemin blijven mensen doorgaan over de vrije wil, omdat zelfs wetenschappers al te vaak blijven uitgaan van achterhaalde theologische concepten. Christelijke, islamitische en joodse theologen hebben eeuwenlang gedebatteerd over het verband tussen de ziel en de wil. Ze gingen ervan uit dat ieder mens een innerlijke essentie – de ziel – heeft die zijn ware zelf is. Daarnaast hielden ze vol dat dit zelf verschillende verlangens bezit, zoals het ook kleren, voertuigen en huizen bezit. Ik kies mijn verlangens naar het schijnt op dezelfde manier als ik mijn kleren kies en mijn lot wordt bepaald door die keuzes. Als ik voor goede verlangens kies, kom ik in de hemel; als ik slechte verlangens kies, wordt het een enkele reis naar de hel. Vervolgens rees de vraag hoe ik mijn verlangens kies. Waarom wilde Eva bijvoorbeeld de verboden vrucht opeten die de slang haar aanbood? Werd dat verlangen haar opgedrongen? Kwam het zomaar ineens winkel huren haarlem toevallig bij haar op? Of heeft ze er uit eigen ‘vrije’ wil voor gekozen? Als ze er niet uit eigen vrije wil voor heeft gekozen, waarom moest ze er dan voor gestraft worden?

De liberale politiek

Gerelateerde afbeelding

De liberale politiek gelooft dat de kiezer altijd gelijk heeft. De liberale kunst gaat ervan uit dat schoonheid een kwestie van persoonlijke smaak is. De liberale economie roept de klant uit tot koning. Liberale ethici adviseren ons om te doen wat goed voelt. Het liberale onderwijs leert ons zelf na te denken, omdat we alle antwoorden in onszelf kunnen vinden. Toen het humanisme in de negentiende en twintigste eeuw steeds meer meer inburgerde en meer politieke macht vergaarde, kreeg het twee heel verschillende zijtakken: het socialistisch humanisme, dat een heel scala aan socialistische en communistische bewegingen met zich mee
* In de Amerikaanse politiek wordt het liberalisme vaak veel specifieker gedefinieerd en tegenover het ‘conservatisme’ gezet, maar in de bredere zin van het woord zijn de meeste Amerikaanse conservatieven ook liberaal.
bracht, en het evolutionair humanisme, waarvan de nazi’s de beroemdste voorvechters waren. Beide zijtakken vonden, net als het liberalisme, dat de kantoorruimte huren breda menselijke beleving de ultieme bron van zingeving en gezag is. Ze geloofden geen van beide in een hogere macht of een goddelijk wetboek. Als je Karl Marx bijvoorbeeld had gevraagd wat er mis mee was dat tienjarige kinderen twaalf uur per dag in rokerige fabrieken werkten, had hij gezegd dat dit onaangenaam was voor de kinderen. We moeten ons tegen exploitatie, onderdrukking en ongelijkheid keren, niet omdat God dat zo wil, maar omdat het mensen ongelukkig maakt. Zowel de socialisten als de evolutionair humanisten zagen echter tekortkomingen in de liberale ideeën over de menselijke beleving. Volgens liberalen is de menselijke beleving een individueel fenomeen. Maar er zijn heel veel individuen in de wereld en die voelen vaak verschillende dingen en hebben tegenstrijdige verlangens. Als alle autoriteit en zingeving voortkomt uit individuele ervaringen, hoe ga je dan om met de tegenstellingen tussen die verschillende ervaringen? Op 17 juli 2015 werd de Duitse bondskanselier Angela Merkel aangesproken door een Palestijnse vluchtelinge uit Libanon, een tienermeisje dat met haar familie asiel had aangevraagd in kantoorruimte huren haarlem Duitsland, maar te horen had gekregen dat ze uitgewezen zouden worden. Het meisje, Reem geheten, zei in vloeiend Duits tegen Merkel: ‘Het is echt heel moeilijk om andere mensen van het leven te zien genieten, terwijl jij dat niet kan. Ik weet niet wat er met me gaat gebeuren.

Het humanisme

Gerelateerde afbeelding

Tot dusver is het een waanzinnig succes, als je het potentieel voor toekomstige milieurampen even wegdenkt en als je succes afmeet aan de hand van productie en groei. In 2016 leven we misschien in een stressvolle, chaotische wereld, maar de onheilsvoorspellingen over verval en geweld zijn niet uitgekomen, terwijl de schandalige beloften van permanente groei en mondiale samenwerking wel degelijk zijn ingelost. Nu en dan hebben we wel last van economische recessies en internationale oorlogen, maar op de lange termijn heeft het kapitalisme het niet alleen gered, het heeft ook honger, ziekte en oorlog overwonnen. Duizenden jaren lang zeiden priesters, rabbi’s en moefti’s dat mensen niets kunnen uitrichten tegen hongersnoden, epidemieën en oorlogen. Toen kwamen de bankiers, de investeerders en de industriëlen, en die hadden het binnen tweehonderd jaar voor elkaar. De moderne deal beloofde ons dus meer macht dan ooit, en die belofte is ingelost. En de prijs daarvoor? In ruil voor macht in de moderne wereld moesten we inleveren op zingeving. Hoe ging de mens met die ijzingwekkende eis om? Een en ander had makkelijk kunnen leiden tot een grimmige wereld zonder ethiek, esthetiek en mededogen. Maar wat blijkt? De mens is nu niet alleen machtiger dan ooit, maar ook veel kantoorruimte huren maastricht vreedzamer en coöperatiever. Hoe heeft hij dat voor elkaar gekregen? Hoe konden moraal, schoonheid en zelfs mededogen overleven en floreren in een wereld zonder goden, zonder hemel en zonder hel? Kapitalisten roepen wederom meteen dat dit te danken is aan de onzichtbare hand van de markt. Maar de hand van de markt is niet alleen onzichtbaar, hij is ook blind en had in zijn eentje nooit de menselijke samenleving kunnen redden. Zelfs een simpele jaarmarkt redt het niet zonder de helpende hand van een of andere god, koning of kerk. Als alles te koop is, inclusief de rechtbanken en de politie, verdampt alle vertrouwen, verdwijnt het krediet en sterft de commercie.6 De vraag is dus wat demoderne samenleving van de totale ineenstorting heeft gered. Het antwoord is dat de mensheid niet is gered door de wet van vraag en aanbod, maar door de opkomst van kantoorruimte huren amsterdam een revolutionaire nieuwe religie: het humanisme.

Harmonieus samenleven

Afbeeldingsresultaat voor site:ilocate.nl

Een Joodse jongen vraagt aan zijn vader: ‘Pap, waarom mogen wij geen varkensvlees eten?’ De vader strijkt bedachtzaam over zijn lange, gekrulde baard en antwoordt: ‘Tja, Yankel, zo werkt de wereld nu eenmaal. Je bent nog jong en je begrijpt het misschien nog niet, maar als we varkensvlees eten, zal God ons straffen en zal het slecht met ons aflopen. Ik heb het niet bedacht. Zelfs de rabbi heeft het niet bedacht. Als de rabbi de wereld had geschapen, had hij misschien een wereld geschapen waarin varkensvlees volkomen koosjer was. Maar de rabbi heeft de wereld niet geschapen, dat heeft God gedaan. En God heeft gezegd, al weet ik niet waarom, dat we geen varkensvlees mogen eten. Dus mag het niet. Gesnopen?’ In 1943 vraagt een Duitse jongen aan zijn vader, een hoge ss-officier:
‘Pap, waarom maken wij Joden dood?’ De vader, die net zijn glimmende leren laarzen aantrekt, legt het uit. ‘Tja, Fritz, zo werkt de wereld nu eenmaal. Je bent kantoor huren maastricht nog jong en je begrijpt het misschien nog niet, maar als we de Joden laten leven, zal de mensheid degenereren en uitsterven. Ik heb het niet bedacht. Zelfs de Führer heeft het niet bedacht. Als Hitler de wereld had geschapen, had hij misschien een wereld geschapen waarin de wetten van de natuurlijke selectie niet opgingen en konden Joden en ariërs allemaal harmonieus samenleven. Maar Hitler heeft de wereld niet geschapen. Hij heeft alleen de wetten van de natuur ontcijferd en ons geleerd hoe we daarmee moeten leven. Als we die wetten niet gehoorzamen, loopt het slecht met ons af. Ist das klar?’ In 2016 vraagt een Britse jongen aan zijn vader, een liberaal parlementslid: ‘Pap, waarom moeten we ons bekommeren om de mensenrechten van moslims in het Midden-Oosten?’ De vader zet zijn theekopje neer, denkt even na en zegt: ‘Tja, Duncan, zo werkt de wereld nu eenmaal. Je bent nog jong en je begrijpt het misschien nog niet, maar alle mensen, zelfs moslims in het Midden-Oosten, hebben dezelfde menselijke natuur en dus ook dezelfde natuurlijke rechten. Ik heb het niet bedacht en het is ook niet beslist door het parlement. Als het parlement de wereld had geschapen, waren de universele rechten van de mens misschien wel vastgelopen in een of andere subcommissie, net als al dat kwantumfysicagedoe. Maar het kantoor huren amsterdam parlement heeft de wereld niet geschapen, het probeert er alleen zo veel mogelijk van te snappen en we moeten ieders natuurlijke rechten respecteren, zelfs die van moslims in het Midden-Oosten, anders worden onze rechten voor je het weet ook geschonden en dan loopt het slecht met ons af. Ga nu maar lekker spelen.

Het ziekenhuisreglement

Gerelateerde afbeelding

Geen enkele oude Egyptenaar wist alles over de landerijen, belastingen en andere inkomsten van de farao, Elvis Presley heeft nooit alle contracten gelezen die in zijn naam zijn ondertekend, er is geen enkele levende ziel die alle wetten en regels van de Europese Unie kent en geen enkele bankier of CIA-agent volgt alle dollarbriefjes ter wereld. Maar al die feitjes zijn wel ergens opgeschreven en de juiste verzameling relevante documenten omschrijft heel precies de identiteit en de macht van de farao, Elvis, de EU en de dollar. Het schrift heeft mensen dus in staat gesteld om complete samenlevingen op te bouwen op een algoritmische manier. We kwamen de term ‘algoritme’ al tegen toen we uitzochten wat emoties zijn en hoe hersenen functioneren, en omschreven hem als een methodische reeks stappen die gebruikt kan worden om berekeningen te maken, problemen op te lossen en tot beslissingen te komen. In ongeletterde samenlevingen doen mensen alle berekeningen en nemen ze alle beslissingen in hun hoofd. In gealfabetiseerde samenlevingen zijn mensen georganiseerd in netwerken, waarbij iedere persoon één klein stapje in een enorm algoritme is, en is het het algoritme als geheel dat de belangrijke beslissingen neemt. Dit is de essentie van de bureaucratie. Denk bijvoorbeeld aan kantoor huren breda een modern ziekenhuis. Als je aankomt, geeft de receptioniste je een gestandaardiseerd formulier en stelt ze een reeks voorafbepaalde vragen. Je antwoorden worden doorgegeven aan een verpleegkundige, die ze vergelijkt met het ziekenhuisreglement om te kijken wat voor onderzoeken je moet krijgen. Ze meet vervolgens bijvoorbeeld je bloeddruk en hartslag en neemt wat bloed af. De dienstdoende arts bekijkt de uitslagen en bepaalt aan de hand van een strikt protocol op welke afdeling je moet worden opgenomen. Op de afdeling word je nader onderzocht en wordt er misschien een röntgenfoto of fMRI-scan gemaakt volgens een procedure die is kantoor huren haarlem vastgelegd in dikke medische handleidingen. De uitslagen worden dan door specialisten geanalyseerd aan de hand van bekende statistische databases, waarna wordt besloten wat voor medicijnen je moet krijgen of wat voor onderzoeken er nog meer gedaan moeten worden.

Flexibel samenwerken

Gerelateerde afbeelding

Moderne scholen en werkgevers toetsen onze prestaties nu en dan wel, maar hoe slecht we ook presteren, de verzorgingsstaat zal altijd in onze basisbehoeften voorzien. In de steentijd werd je elke dag en elk moment getoetst en als je voor een van die talloze toetsen zakte, was het binnen de kortste keren met je gedaan. Maar ondanks de superieure gereedschapskunst van onze voorouders uit de steentijd en ondanks hun scherpere geest en veel betere zintuigen was de mensheid als geheel 20.000 jaar geleden veel zwakker dan nu. In die 20.000 jaar is de mensheid van het jagen op mammoeten met kantoor huren maastricht stenen speerpunten overgestapt op het verkennen van het zonnestelsel met ruimteschepen, en dat is niet te danken aan de evolutie van behendigere handen of grotere hersenen (onze hersenen lijken vandaag de dag zelfs kleiner te zijn).18 De cruciale factor bij onze verovering van de wereld was ons vermogen om grote groepen mensen met elkaar te verbinden.19 Dat mensen de planeet tegenwoordig totaal domineren komt niet doordat de individuele mens veel slimmer en handiger is dan de individuele chimp of wolf, maar doordat Homo sapiens de enige soort op aarde is die flexibel kan samenwerken in grote groepen. Intelligentie en het maken van werktuigen waren uiteraard ook heel belangrijk. Maar als mensen niet hadden geleerd zo flexibel met zijn allen samen te werken, zouden we met onze geraffineerde breinen en vaardige handen nog steeds vuurstenen splijten in plaats van uraniumatomen.
Als samenwerking de verklaring is, hoe komt het dan dat mieren en bijen niet al veel eerder kernbommen maakten dan wij, terwijl ze miljoenen jaren eerder al hadden geleerd om en masse samen te werken? Omdat hun samenwerking niet flexibel genoeg is. Bijen werken op heel complexe manieren samen, maar ze kunnen hun sociale systeem niet van de ene op de andere dag omvergooien. Als een zwerm een nieuwe bedreiging of nieuwe kansen ziet, kunnen bijen bijvoorbeeld niet de koningin onthoofden en de republiek uitroepen. Sociale zoogdieren als olifanten en chimpansees werken veel flexibeler samen dan bijen, maar alleen met kleine aantallen vrienden en familieleden. Hun samenwerking is gebaseerd op persoonlijke banden. Als ik een chimpansee ben en jij ook en ik wil met jou samenwerken, moet ik je persoonlijk kantoor huren amsterdam kennen: wat ben jij voor chimp? Ben jij een aardige chimp? Ben jij een gemene chimp? Hoe kan ik met je samenwerken als ik je niet ken? Voor zover wij weten kunnen alleen sapiens uitermate flexibel samenwerken met talloze aantallen vreemden. Dit concrete vermogen -en niet zoiets als een eeuwige ziel of een uniek bewustzijn – verklaart onze heerschappij op aarde.